នរក្ស

ទ្រខ្មែរ ឯនាយ ព្រំដែន

នៅក្នុងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ ដែលមានសេដ្ឋកិច្ចចំរើនជឿនលឿន មានសន្ទុះវប្បធម៌ខ្លាំងក្លា អ្នកដែលប្រាថ្នាចង់កសាងខ្លួនទៅជាសិល្បករ កីឡាករ គ្រប់ប្រភេទ រួមទាំងអ្នកបង្កើតស្នាដៃច្នៃប្រឌិតវត្ថុសិល្បៈផ្សេងៗ ទៀត (Createur) ដើម្បីរួមចំណែកលើកតំកើងវប្បធម៌ជាតិ បានត្រូវ មជ្ឈដ្ឋានគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក្នុងសង្គមឱ្យតម្លៃ ទេសៈទាំងអស់ ។ និងទទួលស្គាល់គ្រប់កាលៈ

ប្រលោមចិត្តភាគ ១

ស្នេហាចុកឈាមរបស់កម្លោះវែរទែរ

កម្លោះ វែរខ្មែរ លួចស្រឡាញ់ប្រពន្ធគេ ហើយបណ្តែត ខ្លួនទៅតាមខ្យល់ព្យុះដ៏ធំធេងមួយ ដែលបាននាំខ្លួនគេទៅរកវាល វដ្តសង្សារឥតកោះត្រើយនៃគណ្តុរ និង មនោសញ្ចេតនា ។ គេ ភ្លេចអស់នូវច្បាប់ទំលាប់របស់សង្គមមនុស្ស ដែលគ្មានលទ្ធភាព នឹងគ្របដណ្តប់មនោសញ្ចេតនាដ៏ធំធេង ហើយល្វឹងល្វើយរបស់ ធម៌មួយដ៏ទូខ្លាំងក្លា គេសុខចិត្តធ្វើដំណើរទៅរក បរលោក ចិត្តពាសមេឃឥតព្រំដែននេះហើយ ជាចិត្តរបស់កម្លោះវេរ។ដើម្បីសេចក្តីស្នេហាដ៏បរិសុទ្ធ ហើយដែលផ្ទុយនឹងសីល-ន័យខ្ពង់ខ្ពស់ចំ ។ របបន្តបេះដូងរបស់ ទោះបេចត្តប ឬ គ្មានមូល គេមិនដល់ ដាក់ជាទីបី ធ្វើជាន័យ ខ្លឹមសា ឥតរួម ពិសេ នៅដែលប៉ុន្តែ ក៏ជាចិត្តរបស់កម្លោះអណ្តែតអណ្តូងនិយមរាប់លាននាក់ ដែលមាននៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះគ្រប់សតវត្ស និងគ្រប់ទី កន្លែង ។ គឺនៅក្នុងន័យនេះហើយ ដែលប្រលោមលោកនេះ បានទទួលកិត្តិយសមកជាប់នៅក្នុងទំព័រអក្សរសិល្ប៍សាកល ។

ការចាប់ផ្តើមនៃសេចក្តីបញ្ចប់មួយ

គ្មានមួយវិនាទីណាដែលខ្ញុំមិនរំលឹកខ្លួនឯងថាមនុស្សប្រុសដែលខ្ញុំកំពុងឱបថើបនៅថ្ងៃនេះ នឹងអាចក្លាយជាមនុស្សដែលធ្វើឲ្យខ្ញុំឈឺចាប់ខ្លាំងបំផុតនៅថ្ងៃណាមួយនោះទេ មិនមែនខ្ញុំមិនបានជឿជាក់លើបង ឬមិនមែនបងសម្តែងមិនសមនោះទេ គឺព្រោះតែបងល្អពេក បងល្អពេកហើយ។

អក្សរសិល្ប៍បារាំង សតវត្សទី១៩

ការរីកចម្រើន នៃវប្បធម៌នីមួយៗ”“មា២នាក់ទនងជានិច្ច ជាមួយ វប្បធម៌ ដទៃៗ ឯទៀត។ ទន្ទឹម នោះ សេរីភាព នៃ ការពិចារណា និង ការបញ្ចេញមតិ ក៏ ការជាកត្តា នៃ វឌ្ឍនភាពដែរ ។ វប្បធម៌មួយ អាចគង់វង់បាន លុះណាតែវប្បធម៍នោះមិនប៉ះពាល់ដល់សេរីភាព នៃការពិចារណា ថ្មីៗ។ បច្ចុប្បន្ននេះ មនុស្សជាតិ បានឆ្លងផុតពីរបបសក្តិភូមិ ពី របបផ្តាច់ការ មកដល់របប ប្រជា ធិបតេយ្យ ហើយពី អបិយជំនឿ មកដល់វិទ្យាសាស្ត្រ ពីភាពអាថ៌កំបាំងមកដល់តម្លាភាព ។ ដើម្បីឈានឲ្យបានដល់ របបប្រជាធិបតេយ្យ ដោយសុវត្ថិភាព ការរៀនសូត្រ និង ការស្គាល់ ពិភពលោកឲ្យបានច្បាស់ ក៏ដូចជាការ ស្គាល់វណ្ណកម្មអក្សរសិល្ប៍ នៃប្រទេសជឿនលឿន ដែល គោរព សិទ្ធិមនុស្ស ជាកិច្ចការ ដ៏សំខាន់ ខានមិនបាន ។ ការកសាងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ជាការ តស៊ូប្រចាំថ្ងៃ យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ។ ប្រទេសជឿនលឿនដែលបោះបង់ការតស៊ូនេះចោល ដោយមូល ហេតុផ្សេងៗ ក៏ជាការអន្តរាយ ដល់ មនុស្សជាតិទាំងមូលដែរ ។ ការតស៊ូនយោបាយ ក៏ដូចជា ការគ្រប់គ្រងគ្រួសារ ដែលគ្មានការរចេះដឹងជាមូលដ្ឋាន សុទ្ធតែជាកត្តាដែលអាចនាំទៅរក វិនាស កម្ម ។ អ្នកដឹកនាំនយោបាយ ដែលស្រឡាញ់ សេរីភាព ត្រូវចេះគ្រប់គ្រង សេរីភាពបុគ្គលឲ្យ បានត្រឹមត្រូវជាមុនសិន ព្រោះសេរីភាពបុគ្គល ជា ប្រភពមិនចេះរីងស្ងួត នៃ វឌ្ឍនភាពសង្គម និង សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ របស់មនុស្សជាតិ។

រនាំងស្នេហ៍មហិច្ឆតា

"ភីតធ័រសាន់ វូត លីអូណាដូ អ្នកគ្រប់គ្រងធំនៃ លីអូណាដូ គ្រួស...ដែលមនុស្សស្រីជាច្រើននាក់ប្រាថ្នានៅក្បែរ សូម្បីប្អូនស្រីក្រៅ សាច់ឈាមដូចជានាង ដែលព្យាយាមចូលមកជិតគេគ្រប់ពេលវេលា ថែមទាំងឲ្យដៃគេព្រមជាមួយទឹកមុខល្បីលើមិនដឹងស្ពឺគួរឲ្យស្អប់ថែមទៀត «ចង់ខ្លាំងក៏មិនប្រាប់» កំលោះសង្ហាច្រាននាងទៅលើគ្រែ ឭតាមដោយរាងក្រាស់មានត្រឹមកន្សែងពោះគោរុំចង្កេះមួយមកសង្គ្រប់ពីលើ។ «កុំណាំបង តឹត» «ប្រកែកធ្វើស្អី? ក្រែងនាងដើរចូលមកទីនេះព្រោះចង់បានវាពីយើងមិនអ៊ីចឹង?» «កុំញាប់ញ័រឲ្យសោះ ផាម៉េរ៉ា!” «អត់....អត់ទេ! ខ្ញុំមកហៅបង...បងតាមអ្នកម៉ាក់ប្រាប់!» «កុំយកអ្នកម៉ាក់មកអាង បងមិនជឿថាអ្នកម៉ាក់បញ្ជានាងឲ្យមកដល់ក្នុងបន្ទប់ឡើយ «លែងខ្ញុំទៅបង តីត» «លែងធ្វើស្អី?មកឲ្យស៊ីដល់កន្លែងហើយរឿងអីបងល្ងង់លែងនាងឲ្យទៅ?» «បើបងមិនលែងខ្ញុំនឹង...និង «នឹងស្ពឺ? «នឹងធ្វើបែបនេះ...!» ទង្វើរបស់នាងរាជាទង្វើល្បីលើគ្មានបានការនឹងមិនគួរឲ្យអភ័យ ហើយជឿជាក់ថាគេក៏មិនលើកលែង សម្រាប់កំហុសរបស់នាងដូចគ្នា..."

មរណភាពនៃសង្សារខ្ញុំ

នៅលើពិភពលោក នៅក្នុងប្រទេស ឬនៅក្នុងសង្គមនៃរបេតយោ បាយ កើត ចាស់ ឈើ ស្លាប់ នេះ គ្មានមនុស្សណាម្នាក់អួតថាគ្រាន់ បើ ឬអស្ចារ្យជាងអ្នកណានោះទេ ? ។ បើគ្រាន់បើតិមិនកើត មិនចាស់ មិនឈឺ មិនស្លាប់ ដែលមានតែ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់មួយអង្គប៉ុណ្ណោះ ដែលក្រោយពីទ្រង់ត្រាស់ដឹងរកឃើញ នូវអរិយសច្ចៈធម៌ទាំងបួននេះហើយ ទ្រង់ក៏រកឃើញផ្លូវមួយទៀតសំរាប់ រំដោះជីវិតឱ្យចេញចាកផុត ពីទុក្ខកង្វល់ទាំងអស់នេះបាន ។ ឯមនុស្សដូចយើង ដូចគេ ដូចឯងនេះ សុទ្ធជាឈ្លើយនៃសង្រ្គាម តើសង្រ្គាមលោភៈ ទោសៈ មោហៈ នោះឯង ។

អក្សរសិល្ប៍ បារាំង​សតវត្សទី២០

អក្សរសិល្ប៍បារាំង ជាចំណែកមួយដ៏សំខាន់ នៃការសិក្សាប្រវត្តិ នៃ គំនិត ទាំងឡាយ (l'histoire des idées) ដែលបានជំរុញពិភព លោកឲ្យដើរ ជាសន្សឹមៗឆ្ពោះ ទៅរកវឌ្ឍនភាពសង្គម និង ការយល់ដឹង អំពី អត្ថប្រយោជន៏ នៃ សេរីភាព ពោល គឺសេចក្តី ថ្លៃថ្នូរ របស់មនុស្ស ។ គឺនៅក្នុងន័យនេះហើយដែលខ្ញុំបានសម្រេច សរសេរ សៀវភៅនេះជាភាសាខ្មែរ សម្រាប់ឲ្យកូនខ្មែរពិចារណា អំពីតួនាទី និងសិទ្ធិ របស់មនុស្សម្នាក់ៗនៅក្នុងជីវិតជាទូទៅ និង នៅក្នុងសង្គមនីមួយៗ ។ កន្លងមក អ្នកប្រាជ្ញ ខ្មែរបានចងក្រងស្នាដៃជាច្រើន ដែលទាក់ទង នឹង វប្បធម៌បរទេស ដូចជា រឿង សាមកុក ឬ ស្រីហិតោបទេស ជាដើម ។ តាមរយៈប្រលោមលោក សម័យទំនើប និង សិក្សាកថាមួយចំនួន ព្រមទាំងការបកប្រែសៀវភៅបរទេសខ្លះៗ កវី និង អ្នកនិពន្ធខ្មែរ ក៏បាន នាំមកឲ្យខ្មែរយើង នូវឧបករណ៍ ជាច្រើនដែលបានផ្តល់ទៅឲ្យ វប្បធម៌ ខ្មែរយើងនូវលក្ខណៈ វិសេសវិសាល និងសម្បូណ៍បែបថែមទៀត ។ ទស្សនៈ ផ្សេងៗ ដែលខ្ញុំបានដកស្រង់ចេញ ពី ស្នាដៃ របស់ អ្នកនិពន្ធបារាំង យកមកវិភាគក្នុងសៀវភៅនេះ ទោះជាពុំបានច្រើនប៉ុន្មានក្តី ក៏ជាចំណែកមួយ នៃ គំនិតទាំងឡាយ ដែលបានធ្វើឲ្យពិភពលោក កាន់តែមានពន្លឺសម្រាប់ដោះ ស្រាយបញ្ហាមនុស្សជាតិ និង យល់ដឹងអំពីមូលលហេតុ នៃ អាថ៌កំបាំងនានាដែរ ។ លោក វ៉ាន់ឌី កាអុន កើតនៅថ្ងៃ ១៩ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤២ នៅទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅស្រុកបារាំង (លោក ធ្វើការចិញ្ចឹម គ្រួសារយ៉ាង លំបាកលំបិន មុននឹងបានក្លាយទៅជាអ្នកកាសែត នៃ វិទ្យុបារាំង អន្តរជាតិ (Radio France Intematonitis) (ទៅ ថ្ងៃ ១ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ។ គឺនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ នោះហើយដែល លោក បាននិពន្ធសៀវភៅមួយ មានចំណងជើងថា Cambodige ouila politique sans les Cambodgiens “ប្រទេសកម្ពុជា ឬ នយោបាយ ដែលគ្មានការចូលរួមចំណែកពី ជនជាតិខ្មែរ បោះពុម្ពផ្សាយ នៅត្រីរស្មាន ឡារម៉ាតង់ (L'Harmattan) ។ នៅថ្ងៃ ១៩ កក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៥ លោក បានសុំឈប់មួយរយះសិន ដើម្បីបញ្ចប់និក្ខេបបទ បណ្ឌិត ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៅមហាវិទ្យាល័យ អក្សរសាស្ត្រ និង មនុស្សសាស្ត្រ នៅទីក្រុងនិស្ស “Nice ស្តីពី «ការពិបាករបស់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងការសម្របខ្លួនទៅក្នុង បរិបទ នៃ ពិភពលោក សម័យទំនើប » (Contribution à l'etude du Cambodge et de ses difficultés dinsertion au monde moderne ) ។ នៅ ថ្ងៃ ៣០ មិនា ឆ្នាំ ១៩៩៧ លោក បានត្រឡប់មក ធ្វើការ នៅ វិទ្យុ បារាំង អន្តរជាតិ វិញរហូតដល់ ថ្ងៃ ២០ មិថុនា ឆ្នាំ ២០០៧ គឺ ថ្ងៃដែលលោកចូល និវត្តន៏ ។ នៅពេលនោះ លោកមានអាយុ ៦៥ ឆ្នាំ ។

និទាន៦

និទាន៦» ជាសៀវភៅប្រលោមលោកបែបរន្ធត់ ព្រឺព្រួចដំបូងរបស់សំណេរ ដែលជាការផលិតពីសំណាក់អ្នកសរសេររហូតដល់ទៅ៦នាក់ ប្រុងប្រៀបស្តាប់រឿងរបស់ពួកយើងឬនៅ? យើងមានរឿងជាច្រើន ចង់និទានប្រាប់អ្នក.

ក្រដាសសងាយដាម

"យុវជនថ្នឹកនឹងខ្លួនឯងតែងប្រើវិជ្ជាជាប្រយោជន៍។ សម្រាប់អ្នកនយោបាយ ឈ្លាសវៃ ប្រើយន្តការណ៍ជាឧបករណ៍បម្រើជាតិសាសន៍។ ផ្ទុយពីឃ្លាខាង លើ ចំពោះយុវជនណាដែលមិនពុះពាររៀនសូត្រ មិនរៀបចំខ្លួនធ្វើជាជន ស្នងសង្គមទេ នោះនឹងត្រូវរាប់បញ្ចូលខ្លួនជាបន្ទុករបស់សង្គម។ ចំពោះ អ្នកនយោបាយណាដែលខ្វះចិត្តសប្បុរសពិត នឹងយកទីលានប្រយុទ្ធបង្ហូរ ឈាមជនជាតិខ្លួន ជាអាសនៈបង្អួតកម្លាំង។ វប្បធម៌នៃកាប្រទាញកម្លាំងគ្នា ខ្វះឆន្ទៈរាស្ត្រនេះគឺជាវប្បធម៌ដែលប្រឡាក់ ជាប់ផ្នត់គំនិតយុវជនស្រករក្រោយដាមតជំនាន់។ ដូច្នេះហើយទើបសៀវភៅ “ក្រដាសសងាយដាម” នេះនឹងសាកល្បងអធិប្បាយទស្សនៈមួយចំនួន តាមរបត់នៃទង្វើខ្លះៗក្នុងសង្គម ដែលខ្វះភាពជាបងប្អូន ខ្វះការពិចារណា ខ្វះភាពជាអ្នកដឹកនាំ មកវែកញែកតាមបច្ចេកទេសទស្សនៈខ្លីៗ ដើម្បីរម្លឹក ខ្លួនថា “យើងគួរតែដាំទង្វើបែបណាសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ”។ បងប្អូនជាទីរាប់អាន សូមបងប្អូន “អានដើម្បីដឹងសិន សឹមយល់ជាក្រោយ”។ គ្មានអ្វីៗដែលលេចរូបរាងមកល្អឥតទាស់ពីដំបូងទេ។ យើងដូចគ្នា គ្រួសារ ដូចគ្នា សង្គមក៏ដូចគ្នាដែរ សុទ្ធចាប់ពីផ្តើមពីពេលនេះ។ ដាំដុះទង្វើថ្ងៃនេះ បែបណា សង្គម១០ឆ្នាំក្រោយ នឹងប្រឡាក់បែបនោះ។"

ម្ចាស់ក្បូនអប្រិយ៍

ស្នេហា គឺថាអ្វី ? ពាក្យនេះមានតែពីរព្យាង្គ មានសំនៀងខ្លីមែន តែតាំងពីកកើត មនុស្សនៅលើផែនទឹក ផែនដីនេះមក គេមិនទាន់ឱ្យនិយមន័យវា ត្រូវពិតប្រាកដនៅឡើយ ។ ស្នេហា មិនមែនគ្រាន់តែជាការឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយ ចុះតំរេកត្រេកត្រអាល បបួលគ្នាឡើងគ្រែរួមរ័ក្សញ័រញាក់ទធាក់ដៃ ជើងនោះទេ ។

ព្រាយក្តាមស្រងែ

មហិច្ឆិតាលោភលន់ឥតព្រំដែន ធ្វើឱ្យមនុស្សក្បត់ឧត្តមគតិខ្លួនឯង ។ -មាសប្រាក់ ត្បូងពេជ្រកែវកង គឺជាស្ពានចំលងទៅកាន់អំនាច ។ - ស្នេហាដ៏តគ្គលាហលដូចភ្លើងចំបើង គឺជារូបមន្តថោកទាប នាំទេវ ដល់ការចងអាឃាតគ្នា តាមរយៈបេះដូង និង បេះដូង ។ របស់ទាំងអស់នេះហើយ ដែលខ្ញុំត្រូវរើសយកមកធ្វើជាប្រធានបទ នៃ កូនប្រលោមលោកដ៏អភ័ព្វរបស់ខ្ញុំនៅពេលនេះ ។​ បានជាថាអភ័ព្វ ! ព្រោះវាចាប់កំនើតឡើងពីទឹកខ្មៅលាយនឹងទឹកភ្នែក របស់ខ្ញុំ ។ តែទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏រឿងនេះបានទៅជាគ្រឿងលំហែ អារម្មណ៍មួយ ក្នុងពេលដែលសង្គមជាតិយើងកំពុងជួបប្រទះនូវវិបត្តិស្វែង រកអំនាចនេះ ។